De Esmarke rekent voortaan met data
Door te werken in een datateam leerde De Esmarke te vertragen en onderbouwde keuzes te maken voor beter rekenonderwijs.
Hoe werken in een datateam leidde tot onderbouwde keuzes voor beter rekenonderwijs
Snel handelen is in de klas belangrijk. Maar soms is het nodig om een probleem eerst van alle kanten te bekijken alvorens een oplossing te kiezen. Basisschool De Esmarke in Enschede wilde zich die kunst van het vertragen graag eigen maken. De school volgde daarom een traject om te leren werken met de Datateam®methode. “We hebben geleerd om bewuster te kijken naar data en niet meteen de eerste de beste verklaring te omarmen.”
Tekst: Bea Ros
Toetsscores, observaties in de klas, gesprekjes met leerlingen, hun werk – tijdens je werk registreer je voortdurend hoe de vlag erbij hangt. Pikken leerlingen de stof snel op? Begrijpen ze de opdracht of jouw instructie? Kan iedereen meekomen? Deze gegevens helpen je om je lessen af te stemmen op wat leerlingen nodig hebben.
Omdat in de hectiek van alledag het goed benutten van die data er gemakkelijk bij in schiet, hebben Kim Schildkamp en collega’s van de Universiteit Twente de Datateam®methode ontwikkeld. Die biedt een stappenplan om informatie over hoe jouw leerlingen het doen systematisch te benutten (zie ook kader).
Toen Nienke Koertshuis, medewerker Onderwijs & Kwaliteit bij schoolbestuur Consent, kennismaakte met Kim en haar methode, was ze meteen gewonnen. “Wij onderwijsmensen zijn snel geneigd vanuit ons onderbuikgevoel beslissingen te nemen, óók grote beslissingen zoals een nieuwe lesmethode of aanpak, in plaats van eerst de feiten op een rij te zetten en te bekijken aan welke knoppen je het beste kunt draaien. Dat er een methodiek bestaat om tot een passende interventie te komen, dat sprak ons heel erg aan.”
“Wij onderwijsmensen zijn snel geneigd vanuit ons onderbuikgevoel beslissingen te nemen”
– Nienke Koertshuis, schoolbestuur Consent
Rekenresultaten
Consent peilde welke basisscholen aan zo’n traject mee zouden willen doen. Maar liefst elf schooldirecteuren meldden zich. “Er was veel interesse. Maar praktisch kwam het niet overal uit”, vertelt Nienke.
Bij De Esmarke was dat wel het geval. Het datateamtraject kwam op precies op het goede moment, vertelt Anouck Haven, sinds augustus 2022 directeur van de Enschedese basisschool. Ze vertelt hoe de rekenresultaten terugliepen. “We vonden: dit moet beter kunnen. De eerste gedachte was om een nieuwe, betere methode aan te schaffen en dan zou het met de resultaten wel in orde komen. Dat bleek niet zo te zijn. En dus moesten we op zoek naar een andere verklaring.”
Een perfecte opgave voor een datateam om te tackelen, besloot de school. Even stond ook de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen op het wensenlijstje van De Esmarke. Maar in overleg met Expertis-adviseur Luuc Willering koos het team toch voor het rekenprobleem als casus. “Met de Datateam®methode kun je ook wel gedragsproblemen onderzoeken, maar om de methode in de vingers te krijgen, kun je beter starten met een concreter thema”, licht Anouck toe.
De school formeerde een datateam, bestaande uit de directeur, de KC’er, drie leerkrachten (uit elke bouw eentje) en de bovenschoolse onderwijscoach Dieneke van der Weide. “Het idee achter Dienekes deelname is dat zij dan straks onze andere scholen kan helpen om op deze manier te gaan werken”, licht Nienke toe. “Zo kan werken vanuit data zich als een olievlek verspreiden.”
“De eerste gedachte was om een nieuwe, betere methode aan te schaffen en dan zou het met de resultaten wel in orde komen. Dat bleek niet zo te zijn”
– Anouck Haven, directeur De Esmarke
Vertraagde tijd
Daar zaten ze dan voor de eerste keer om tafel met Luuc. Marieke Snuverink, leerkracht in groep 6, herinnert het zich nog goed. “We begonnen met van alles te opperen: ik denk dat dit de oorzaak is, ik denk dat dat het is.” Maar zij en haar teamleden ontdekten, door de vragen van Luuc, al snel dat het zo niet werkt. “Je kunt wel roepen dat er hiaten in beheersing van rekendoelen zijn, maar wanneer en hoe ontstaan die dan? Is dat in groep 5 of al eerder? Zo kom je op een punt dat je dingen concreet moet maken en daar de juiste vragen bij moet stellen.”
En daar zit nog een stap voor, namelijk bepalen wat nu precies het probleem is. Dat is een van de lastigste stappen, weet Luuc. “’De rekenresultaten blijven achter bij de verwachtingen’, dat is nog vrij algemeen, wat bedoelen we daar eigenlijk mee? Dat moet je concreter maken.” Bij de Esmarke was dat: ons uitstroompercentage op 1S is 36% en dat is lager dan de signaleringswaarde van onze school (43,5%). De school formuleerde als ambitie: ‘Volgend schooljaar is dat percentage minimaal gelijk aan de signaleringswaarde en we ambiëren daarna een uitstroom op 1S van minimaal 55%’.
“Als je te snel voorbijgaat aan het definiëren van het probleem, zijn alle stappen die je daarna zet per definitie niet de meest gerichte stappen”, zegt Luuc. “Je moet, wat ik noem, vertraagde tijd inbouwen. Even pas op de plaats maken en goed kijken wat er aan de hand is. Als je daar echt de tijd voor neemt, gaan de stappen daarna doelgerichter en sneller.” Marieke lacht bij de herinnering: “Wij hadden eerst zoiets van: hup, doorgaan. Maar Luuc leerde ons om te vertragen. Het lijkt alsof je voor geen meter opschiet, maar uiteindelijk maak je daardoor juist betere keuzes.” Anouck vult aan: “Hij stelde ons heel veel vragen: Waaruit blijkt dat? Kun je laten zien dat het zo is? Daarmee zette hij ons telkens weer aan het denken.”
“Je kunt wel roepen dat er hiaten in beheersing van rekendoelen zijn, maar wanneer en hoe ontstaan die dan? Is dat in groep 5 of al eerder?”
– Marieke Snuverink, leerkracht groep 6
Verklaringen zoeken
Zodra het probleem helder is, is de volgende stap om mogelijke verklaringen zoeken. De eerste hypothese van het datateam was dat de bottleneck in groep 6 lag: daar zou de groei van leerlingen stagneren.
Om dat te checken pakte het datateam de resultaten van IEP Rekenen over de afgelopen jaren erbij, met data over de gehele schoolloopbaan en specifiek over groep 6. “Daaruit bleek dat onze hypothese niet klopte”, vertelt Anouck. Het probleem bleek breder dan alleen groep 6 en bovendien gingen sommige leerlingen in groep 6 wél vooruit.
Tijd voor een nieuwe hypothese. Omdat het belangrijkste doel was om de Datateam®methode in de vingers te krijgen, is toen gekozen voor een kwalitatieve aanpak. Want naast toetsscores kun je bijvoorbeeld ook collegiale lesobservaties als data benutten. Dat doe je niet in het wilde weg, maar met een gericht kijkformulier. Om te bepalen wat je precies wilt observeren verdiep je je eerst in wat de vakliteratuur zegt over (in dit geval) de kwaliteit van de rekeninstructie. Bij een van de uit die literatuur benoemde handvatten voor effectieve instructie – het activeren van voorkennis – begon het datateam zich achter de oren te krabben: dat zou bij ons weleens het probleem kunnen zijn. Zo kwam het datateam tot een nieuwe hypothese: tijdens onze instructie van een rekenles maken we te weinig gebruik van het activeren van voorkennis. Dat is een gemiste kans, want we willen dat kinderen zoveel mogelijk profiteren en leren van de instructie.
Om te checken of dat inderdaad het geval was, zijn de datateamleden in tweetallen de klassen ingegaan om te observeren bij rekeninstructies. “Onze collega’s wisten wel dat we een rekenles kwamen bekijken, maar niet waar we precies op letten. Anders krijg je geen realistisch beeld”, vertelt Marieke. “Wat we zagen bevestigde onze hypothese: sommige collega’s besteedden wel aandacht aan het activeren van voorkennis, maar de meesten benutten dat niet of nauwelijks.”
Reden voor het schoolteam om de Expliciete Directe Instructie (EDI), waar de school al langer mee werkte, weer aan te scherpen en zich vooral te bekwamen in betere vaardigheden om voorkennis te activeren. Het betekent niet dat dit de enige manier is om rekenresultaten op te vijzelen. Vanuit de vakliteratuur kwamen ook andere interventies naar voren, zoals leerlijnen van voorgaande jaren gebruiken en coöperatief werken in de klas toepassen. “Je gaat eerst nadenken over welke maatregelen zinnig zijn”, vertelt Luuc. “Daarna toets je ook de haalbaarheid binnen de school. Op basis daarvan stel je een actieplan op en ga je met een of meer interventies aan de slag.”
“Onze collega’s wisten wel dat we een rekenles kwamen bekijken, maar niet waar we precies op letten. Anders krijg je geen realistisch beeld”
– Marieke Snuverink, leerkracht groep 6
Opbrengsten
Op dit moment ontbreken nog toetsresultaten om te kunnen zien of de verbeterde instructie ook tot betere rekenresultaten leidt. Maar ze kunnen wel andere opbrengsten noemen. “Een mooie bijvangst van werken volgens de Datateam®methode vind ik de saamhorigheid binnen het team”, zegt Nienke bijvoorbeeld. “Alle neuzen staan dezelfde kant op.”
Marieke knikt. “Door samen naar data te kijken zie je meer. Niet alleen het eilandje van je eigen groep, maar het bredere schoolplaatje en de doorgaande lijn. Het gaat niet fout omdat jij nu groep 4 hebt, nee, wat gaat er in groep 4 fout en wat kunnen we daar samen aan doen? Je gaat het als team meer dragen. Daar hebben we echt een stap in gemaakt. We kijken nu vaker samen met elkaar mee: ik heb dit bedacht, wat vind je ervan?”
Het schoolteam begint zich het denken in data ook steeds meer eigen te maken. “Bewuster kijken en onderzoeken, en niet meteen de eerste beste verklaring omarmen”, vat Marieke het samen. “Daar spreken we elkaar ook op aan: je kunt het wel denken, maar is het een feit of een aanname?”
Ook dat is een mooie bijvangst, vindt Nienke. “De Datateam®methode werkt als een vliegwiel op andere gebieden, zoals elkaar kritische feedback geven en een professionele houding dat je elkaar kan en mag aanspreken.”
Anouck waarschuwt dat werken met de datamethode tijd kost. “Je moet er als school echt in investeren. Maar het levert je heel veel op.” Marieke en Nienke zijn het daar helemaal mee eens. “Het heeft ons geholpen om betere beslissingen te nemen.” En, vult Anouck aan, het gaat weer over de inhoud: “Ik hoor leerkrachten weer samen praten over hun lessen. We hebben ontdekt dat het niet draait om de lesmethode, maar om de leerkracht. Je kunt nog zo’n mooie methode aanschaffen, als je instructievaardigheden niet op orde zijn, heeft die methode geen effect. Het besef komt weer terug dat wat wij doen, ertoe doet.”
“Door samen naar data te kijken zie je meer. Niet alleen het eilandje van je eigen groep, maar het bredere schoolplaatje en de doorgaande lijn”
– Marieke Snuverink, leerkracht groep 6
De 8 stappen
- Probleem definiëren: wat is het probleem?
Het datateam van De Esmarke formuleerde als probleem dat de uitstroom op rekenniveau 1S te laag is. - Hypothese opstellen: waardoor ontstaat dit probleem?
Hypothese 1 van De Esmarke: groep 6 is de bottleneck, want daar stagneert de groei. - Data verzamelen: welke data ondersteunen deze hypothese?
De Esmarke gebruikte de resultaten van IEP Rekenen over de afgelopen jaren, met data over de gehele schoolloopbaan en specifiek over groep 6. - Controle kwaliteit data: deugen de verzamelde data?
Deze vraag kon De Esmarke bevestigend beantwoorden: IEP biedt betrouwbare en complete data over alle leerlingen en de school benutte recente resultaten. - Data-analyse: wat vertellen de data ons?
De data van De Esmarke gaven een beeld van hoe leerlingen zich gedurende hun schoolloopbaan in rekenen ontwikkelen plus hoe de (stagnatie van) groei over de afgelopen jaren in groep 6 was. - Interpretatie en conclusie: bevestigen de data onze hypothese? Zo ja, dan door naar stap 7, zo nee, dan terug naar stap 2.
Bij De Esmarke bleken de IEP-resultaten de hypothese te ontkrachten. Hypothese 2 werd: onze rekeninstructie is onder de maat omdat we onvoldoende voorkennis activeren. Deze is bevestigd door data vanuit gerichte lesobservaties. - Maatregelen nemen: welke interventie kiezen we om het probleem te verhelpen?
Het team van De Esmarke frist dit schooljaar onder begeleiding van een extern deskundige de EDI-aanpak op, met de focus op het activeren van voorkennis. - Evalueren: werkte onze interventie?
De Esmarke moet deze stap nog nemen. Eerst moet het team het goed activeren van voorkennis weer in de vingers krijgen en daarna kunnen resultaten zichtbaar worden in de resultaten van IEP Rekenen.
Ook interessant
Meer lezen over de Datateam®methode?
Adviseurs van Expertis delen hun kennis en ervaringen door regelmatig artikelen te publiceren. Enkele leestips:
Hoe datageletterd zijn jouw leraren?
Hoe datageletterd zijn jouw leraren? Ontdek waarom snelle conclusies vaak misleiden en hoe data-analyse leidt tot beter onderbouwde beslissingen, effectieve interventies en duurzame onderwijsverbetering.
Datagebruik leidt tot meer doordacht instructiegedrag
Gert Gelderblom onderzoekt hoe scholen data effectief kunnen inzetten om instructie te verbeteren. Goed datagebruik vraagt om analyse van oorzaken, niet snelle oplossingen.
Hoe het Ichthus College de kracht van data inzette als sleutel tot beter onderwijs
Het Ichthus College gebruikte data doelgericht via datateams om oorzaken van tegenvallende resultaten te vinden. Zo keerden ze van intuïtie naar bewezen interventies en verbeterde de onderwijskwaliteit duurzaam.
Onderwijsverbetering duurzaam maken: dit is ervoor nodig
Onderwijsverbetering beklijft als scholen inzetten op borging, samenwerking en een aanpak die past bij hun doelen. Onderzoek toont: 75% blijft data gebruiken voor duurzame verbetering.
Werken met de Datateam®methode: wat levert het op?
Onderzoek in Kampen laat zien dat werken met de Datateam®methode loont: leraren, IB’ers, schoolleiders én leerlingen worden aantoonbaar onderzoekender en datawijzer. Dat geeft grip op duurzame onderwijsverbetering.
Versterk basisvaardigheden met de Datateam®methode
In Kampen werken scholen en de bibliotheek gemeentebreed samen met de Datateam®methode om taal- en rekenvaardigheden te versterken door datagestuurde, duurzame interventies.
Onze adviseurs staan voor je klaar
Wil je meer informatie of heb je vragen? Neem gerust contact op met onze onderwijsadviseur.
Luuc Willering
Datagebruik in het onderwijs
Academie
Professionaliseren begint bij Expertis. Inzichten vanuit de wetenschap vertalen we naar de dagelijkse praktijk. Bekijk hier ons aanbod aan opleidingen, leergangen, masterclasses en congressen binnen het thema Kwaliteitszorg en schoolontwikkeling.
Opleiding Rekenspecialist in het primair onderwijs
Opleiding Kwaliteitscoördinator in het primair onderwijs
Rekencongres ‘Een doorgaande lijn in het rekenonderwijs’
Meer kennis over dit thema
Verrijk je kennis over het thema Kwaliteitszorg en schoolontwikkeling met onderstaande artikelen, downloads, video’s en meer. Zo versterk je het onderwijs binnen jouw school of scholen!
Werken met de Datateam®methode: wat levert het op?
Onderzoek in Kampen laat zien dat werken met de Datateam®methode loont: leraren, IB’ers, schoolleiders én leerlingen worden aantoonbaar onderzoekender en datawijzer. Dat geeft grip op duurzame onderwijsverbetering.
Innoveren in vakmanschap, meesterschap en ontwikkeling
Gert Gelderblom beschrijft welke kwaliteiten schoolleiders nodig hebben om leraren te laten groeien in vakmanschap en ontwikkeling, en zo het onderwijs te vernieuwen.
Hoe het Ichthus College de kracht van data inzette als sleutel tot beter onderwijs
Het Ichthus College gebruikte data doelgericht via datateams om oorzaken van tegenvallende resultaten te vinden. Zo keerden ze van intuïtie naar bewezen interventies en verbeterde de onderwijskwaliteit duurzaam.
Meer weten over Kwaliteitszorg en schoolontwikkeling
Heb je zicht op de onderwijskwaliteit van jouw school? Hoe kunnen we deze kwaliteit duurzaam verbeteren en risico’s op tijd signaleren? Expertis Onderwijsadviseurs werkt samen met scholen en besturen om de kwaliteitszorg verder te versterken.
Meer over Rekenen/wiskunde
Wat zijn effectieve interventies om de leerlingresultaten binnen rekenen/wiskunde te verbeteren? Hoe ga je om met zwakke rekenaars? Hoe kies je een goede rekenmethode en implementeer je deze? En welke didactische aanpak werkt nu echt? Expertis werkt samen met scholen aan beter reken-wiskundeonderwijs.
Ascenda herregistratie
Herregistreer je als schoolleider
Herregistreer je in Ascenda (voorheen Schoolleidersregister PO) én versterk de onderwijskwaliteit met ons brede aanbod aan gecertificeerde opleidingen en trainingen!
