Observeren en signaleren in groep 1 en 2
Leestips november 2025: Ontdek hoe je kleuters systematisch volgt, opvallende ontwikkelingen herkent en op basis daarvan het onderwijsaanbod tijdig afstemt voor een sterke ontwikkeling en een goede start in groep 3.
Kleuters systematisch volgen en ontwikkelingen herkennen
Observeren en signaleren zijn onmisbaar in groep 1 en 2. Door kleuters systematisch te volgen en opvallende ontwikkelingen te herkennen, weet je wat zij nodig hebben en kun je daar tijdig op inspelen.
Observeren is een kernvaardigheid voor leraren (De Bil, 2014). Leraren die goed observeren, krijgen zicht op de groei en ontwikkeling van kleuters op uiteenlopende gebieden (Van Tuijl et al., 2023; Brouwers, 2010). De inzichten vormen de basis om een doordacht en passend (vervolg)aanbod te bieden binnen de groep – zeker nu gestandaardiseerde toetsen sinds 2022 niet meer zijn toegestaan in groep 1 en 2.
Ook signaleren hoort bij de kernvaardigheden van de leraar. Waar observatie vooral betekent dat je systematisch en continu volgt hoe kleuters functioneren en zich ontwikkelen op verschillende gebieden (De Bil, 2014; Van Tuijl et al., 2023; Brouwers, 2010), draait signaleren om het herkennen van opvallende ontwikkelingen of mogelijke risico’s. Zo kan de leraar het onderwijsaanbod hier tijdig op afstemmen.
Waarom zijn observeren en signaleren zo belangrijk? En hoe doe je dat effectief in de praktijk? Lees er meer over in de leestips van deze maand.
“Dieper graven – verder springen – blijvend resultaat. Samen gaan we voor een stevige basis in de vroege kinderjaren.”
Kennisclip observeren
Misschien herken je het als de rapporten er weer bijna aankomen: je bent druk met het observeren en noteren van alle ontwikkellijnen van leerlingen. In deze kennisclip vertelt onderwijsadviseur Ruth Heuvelman over het belang en de kenmerken van observeren van het jonge kind, waar je op let tijdens het observeren en hoe je je observaties zo effectief mogelijk kunt vastleggen en gebruiken.
Observeren van ontwikkelingslijnen: zo doe je dat!
Observeren is een cyclisch proces dat aansluit bij de cyclus van opbrengstbewust handelen met jonge kinderen. Het is geen momentopname, maar een continu proces dat inzicht geeft in de ontwikkeling van kinderen. Door bewust en doelgericht te observeren tijdens spel en activiteiten, kun je als leraar het aanbod in je groep afstemmen op de behoeften van de kinderen. Observeren is de sleutel tot passend en betekenisvol onderwijs.
In dit artikel, geschreven door onze collega Caroline van Leijenhorst, lees je hoe je de ontwikkelingslijnen gericht kunt observeren.
Kleuterzaken over observeren
In maart 2025 was het thema van het vakblad Kleuterzaken ‘De kracht van observeren’. In deze editie staan nog meer relevante artikelen rondom dit onderwerp.
Observeren van ontwikkelingsvoortgang
Gericht en systematisch observeren vraagt veel van de leraar. De overdaad aan aanbodsdoelen per domein maakt het lastig om de ontwikkelingsvoortgang efficiënt te volgen. Toch zou monitoring van de ontwikkelingsvoortgang bij voorkeur vaker dan twee keer per jaar moeten plaatsvinden om het aanbod zo goed mogelijk te laten aansluiten bij wat kinderen nodig hebben. In dit artikel in HJK, mede geschreven door onze collega Tinka Hofmeijer, krijg je handvatten om de ontwikkeling gericht te volgen.
(let op, dit artikel is alleen beschikbaar voor abonnees)
Risico’s signaleren in de kleutergroepen. Met een goede basis naar groep 3
Sommige kleuters lijken nieuwe kennis en vaardigheden op het gebied van geletterdheid minder makkelijk op te pikken. Om dit vroegtijdig te kunnen signaleren is het belangrijk om gerichte observaties uit te voeren. Dit kan door middel van een instrument (bijvoorbeeld de Signaleringslijst 2.0 van Dyslexie Centraal) of in vrije (spel)situaties. Op basis van de gegevens die verzameld zijn, bepaal je op welk gebied de leerling extra ondersteuning nodig heeft. Belangrijk is om de ontwikkeling die leerlingen doormaken systematisch te blijven monitoren. Als er sterke vermoedens zijn dat een leerling een risico op leesproblemen of dyslexie heeft, bouw je vanaf de kleuterperiode een dossier op. Hierin documenteer je niet alleen de gegevens vanuit observaties en kleutertaken, maar ook wat er is gedaan aan extra taalstimulering en taalondersteuning voor deze leerling. Met deze gegevens krijgt de leraar van groep 3 een volledig beeld van de ontwikkeling die de leerling heeft doorgemaakt en zorg je voor een goede start in groep 3. In dit artikel in HJK lees je hoe je deze gerichte observaties én het handelen hiernaar aanpakt in de praktijk.
(Via LinkedIn)
Eerdere leestips
In november 2022 stond het volgen van de ontwikkeling zonder toetsen centraal en in november 2024 was het onderwerp ‘opbrengstbewust werken’. Die leestips zijn een mooie aanvulling op de leestips van deze maand.
Onze adviseurs staan voor je klaar
De artikelen zijn voor jou geselecteerd door de jongekindexperts van Expertis. Zij zijn gespecialiseerd in het jonge kind en alles wat daarbij komt kijken. Onze onderwijsadviseurs adviseren je graag!
Kyra Laarveld
Academie
Professionaliseren begint bij Expertis. Inzichten vanuit de wetenschap vertalen we naar de dagelijkse praktijk. Bekijk hier ons aanbod aan opleidingen, leergangen, masterclasses en congressen binnen het thema Jonge kind.
Opleiding Jonge Kind Specialist
Masterclass Leidinggeven aan de onderbouw
Congres Basisvaardigheden
Jonge kind – Leestips van de maand
Iedere maand delen we een handig overzicht met leestips over alles wat ertoe doet op het gebied van het jonge kind. Bekijk onze selectie artikelen uit vakbladen, blogs en andere kanalen biedt voor een schat aan kennis en inspiratie voor een stevige, onderbouwde basis voor het jonge kind!
De ontwikkeling van schrijfmotoriek
Leestips april 2023: Schrijven blijft belangrijk! Ontdek hoe grove en fijne motoriek samen de schrijfontwikkeling ondersteunen en hoe je jonge kinderen voorbereid op soepel en effectief leren schrijven.
Voorlezen aan jonge kinderen
Leestips september 2023: Voorlezen vergroot taalontwikkeling en inclusie. Ontdek hoe boeken gesprekken openen over ‘Bij mij thuis’ en hoe ouders en leraren samen leesplezier stimuleren.
Doelgericht en beredeneerd aanbod
Leestips maart 2024: Leer hoe je doelen van groep 1-2 vertaalt naar betekenisvolle thema’s en spel. Ontdek het verschil tussen beheersings- en aanbodsdoelen en hoe spel opbrengstgericht kan zijn.
Meer kennis over dit thema
Verrijk je kennis over Jonge kind met onderstaande artikelen, downloads, video’s en meer. Zo versterk je het onderwijs binnen jouw school of scholen!
Leren lezen begint ver voor groep 3!
Leren lezen begint al in groep 1 en 2! In deze blog deelt Kyra Laarveld 5 praktische tips om jonge kinderen doelgericht en preventief te ondersteunen in hun taal- en leesontwikkeling.
Doelen: houvast of puzzel?
Het werken met doelen in de onderbouw roept vaak vragen op. Annemarieke Kool en de andere auteurs benadrukken het belang van een gedeelde taal en duidelijke afspraken binnen het team.
Dieper graven in de tekst
Begeleid spel binnen Close Reading helpt kleuters om verhalen actief te verkennen, verbanden te leggen en zo dieper tekstbegrip te ontwikkelen.
Meer over het jonge kind
In de vroege kinderjaren wordt het fundament gelegd voor de verdere ontwikkeling. Of het nu gaat om het ontwikkelen van een visie en een beredeneerd aanbod of begeleiding bij het spelend leren, onze adviseurs zijn gespecialiseerd in het jonge kind. Samen werken we aan een beredeneerd aanbod met ruimte voor spel en instructie.
