Het adres

Leesdoelen:

• Ik kan de vier belangrijkste gebeurtenissen uit het verhaal opschrijven in mijn eigen woorden.
• Ik weet in welke tijd de hoofdpersoon leeft en kan daarvoor aanwijzingen vinden in de tekst.

Tekstgerichte vragen:

• Wat gebeurt er in de vier paragrafen? Schrijf per paragraaf kort op wat er gebeurt.
• In welke tijd speelt het verhaal zich af en waar zie je dat aan in de tekst?

Start de les met het voorlezen van de tekst. Na het lezen praat je met leerlingen kort na over de tekst.

Geef instructie op het leesdoel. Leg uit en laat zien met de tekst op het bord hoe je de eerste paragraaf samenvat. Laat leerlingen vervolgens met elkaar overleggen: zijn ze het met jouw samenvatting eens? Waarom (niet)? Reflecteer ook op de aanpak. Hoe heb je het aangepakt? Hoe heeft de aanpak jou geholpen bij het samenvatten?

Paragraaf 2 kun je een stukje samen en in tweetallen laten doen. Koppel het klassikaal terug om te controleren hoe het gaat en om feedback te geven. Op basis hiervan geef je meer of minder begeleiding bij de volgende paragrafen.

De laatste twee paragrafen vatten leerlingen samen in tweetallen.

Bespreek de samenvatting van de tekst. Stel de volgende tekstgerichte vraag: ‘In welke tijd speelt het verhaal zich af en waar zie je dat aan?’ Leerlingen gaan opnieuw in tweetallen de tekst herlezen op zoek naar bewijs (arceer de tijdsaanduidingen). Vul de samenvatting dan weer verder aan. Evalueer aan het einde van de les ook weer op de taak en het proces.

Nota bene: Voor de eerste alinea is het lastig om bewijs te vinden wanneer het verhaal zich afspeelt. Om de zin ‘Ben je teruggekomen?’ te interpreteren, moet de leerling het hele verhaal kennen en voorkennis hebben over de Holocaust. Je zou deze open kunnen laten tot sessie drie.

Tips voor interactie

• Laat leerlingen de samenvattingen met elkaar vergelijken (bijvoorbeeld met de werkvorm ‘op bezoek’).
• Laat een duo dat snel klaar is hun samenvatting op het bord schrijven. Overige leerlingen kunnen aanvullen of wijzigen met bewijzen uit de tekst.

Leesdoelen:

• Ik kan het verhaal in chronologische volgorde navertellen.
• Ik kan vertellen welke tegenstrijdige belangen de personages in het verhaal hebben.

Tekstgerichte vragen:

• Welke tijdsprongen zitten er in het verhaal?
• Welke belangentegenstelling hebben de personages?
• Welke passages geven een belangrijke wending in het verhaal aan?

Blik aan het begin van deze sessie terug op de voorgaande les aan de hand van het schema van sessie 1.

 Begin ook deze sessie met modelen. Laat zien hoe je de eerste tekstgerichte vraag aanpakt en verwoord hardop je denkstappen. Hoe pak je het aan en waarom op deze manier? Leg uit welke gebeurtenissen je eerst tegenkomt en hoe je die kunt samenvatten op een post-it. Bouw je instructie geleidelijk af en geef leerlingen steeds meer de verantwoordelijkheid om zelf antwoorden te vinden in de tekst. Leerlingen gaan in tweetallen samen een alinea lezen en zoeken in de tekst naar bewijs voor de chronologie. Ook zij schrijven de verschillende gebeurtenissen op post-its. Als ze alle gebeurtenissen hebben gevonden, gaan ze aan de hand van de tekst kijken wat de chronologische volgorde van de gebeurtenissen is en leggen ze hun notities in de juiste volgorde.

Differentiatietip

In plaats van dat de leerlingen zelf de gebeurtenissen opzoeken, kun je ze ook de zinnen geven op stroken papier. De leerlingen zoeken de zinnen op in de tekst en leggen ze in de juiste volgorde met de werkvorm ‘placemat’ of ‘denk-schrijf-rondpraat’. Hierbij kun je modelen waar je in de tekst kunt zien wat de volgorde van de gebeurtenissen is.

Vervolg sessie 2

Ook de tweede tekstgerichte vraag ga je modelen en begeleid inoefenen met een deel van de tekst. Welke belangen hebben de verteller en mevrouw Dorland eigenlijk? Aan welke woorden/zinnen in de tekst kun je de belangen van de verteller en mevrouw Dorland aflezen? Laat zien dat je dit in de tekst met twee kleuren potlood kunt onderstrepen: de belangen van de verteller met blauw en de belangen van mevrouw Dorland met rood. Bespreek met leerlingen waarom het handig is om hierbij twee verschillende kleuren te gebruiken. Doe daarna ook een stuk van de tekst samen met leerlingen en laat ze vervolgens verder lezen en zoeken naar bewijs in de tekst voor de tegengestelde belangen. Laat leerlingen de gevonden zinnen met elkaar vergelijken, bijvoorbeeld met de werkvorm ‘op bezoek’.

Differentiatietip

Eventueel kun je hulpzinnen geven, bijvoorbeeld:
Mevrouw Dorland wil de spullen graag hebben en voor zichzelf houden, want…
De verteller wil de spullen in de eerste instantie graag terug hebben, omdat…

Leesdoelen:

• Ik kan mij verplaatsen in het personage mevrouw Dorland en de verteller van dit verhaal en argumenten vinden in de tekst die passen bij deze personages.
• Ik kan het gedrag van mevrouw Dorling verklaren.
• Ik kan uitleggen waarom het hoofdpersonage het adres uiteindelijk niet meer wil onthouden.

In sessie twee hebben leerlingen achterhaald welke belangen de twee hoofdpersonages hebben en waarom deze zo tegenstrijdig zijn. In de derde sessie borduur je hierop voort: samen met de leerlingen onderzoek je hoe deze tegenstrijdige belangen er voor het hoofdpersonage toe hebben geleid dat zij het adres uiteindelijk niet meer wil onthouden.

Een mooie manier om dit stapsgewijs te ontdekken is door in sessie 3 het gesprek over de tekst centraal te stellen. Door vragen te stellen over de tekst lok je de leerlingen uit om met elkaar in gesprek te gaan over de bedoeling van de tekst. Vragen die je hiervoor kunt stellen, zijn:

• Waarom zou mevrouw Dorling de ik-figuur niet binnenlaten?
• Hoe weet de ik-figuur dat ze goed zit wanneer ze ziet wat mevrouw Dorling draagt?
• Wat vind je van het gedrag van mevrouw Dorling?
• Wat vind je van de uitspraken van de moeder van de ik-figuur?
• Waarom gaat de ik-figuur weg zonder te wachten op mevrouw Dorling? Vanwaar ineens de haast?
• “… de voorwerpen die in je herinnering verbonden zijn met het vertrouwde leven van vroeger, verliezen eensklaps hun waarde wanneer je ze, uit hun verband gerukt, terugziet in een vreemde omgeving.” Wat bedoelt de schrijfster met deze zin? Waarom zou de ik-figuur de voorwerpen niet meer waardevol vinden?
• “Ik nam mij voor het adres te vergeten.” Waarom wil de ik-figuur het adres vergeten?
• “Van alle dingen die ik vergeten moest, zou dat me het gemakkelijkst vallen.” Welke dingen moeten er allemaal vergeten worden? Waarom zou het vergeten van het adres het gemakkelijkst zijn?
• Denk jij dat het vergeten van het adres en alle spullen die daar nog liggen makkelijk gaat zijn? Waarom wel/niet?
• Over dit verhaal is het volgende geschreven: “Bijzonder aan dit verhaal is dat achter het relatief kleine kwaad van mevrouw Dorling het grote kwaad van de genocide niet expliciet gezegd maar toch voelbaar wordt.” Wat wordt er met dit citaat bedoeld? Ben je het ermee eens of niet en waarom wel/niet?

Om alle leerlingen te betrekken bij het gesprek en niet alleen enkele leerlingen aan het woord te laten, kun je gebruikmaken van coöperatieve werkvormen. Denk bijvoorbeeld aan ‘placemat’ of ‘denken-delen-uitwisselen’.

Het mooiste is natuurlijk wanneer het je lukt om leerlingen op elkaar te laten reageren, zodat jij als toeschouwer lekker kunt luisteren naar het gesprek! Je kunt hier een koppeling maken met de nieuwe kerndoelen Nederlands. Wanneer je bijvoorbeeld met doel 4B (“De leerling voert gesprekken om tot kennisopbouw, begrip of een aanpak te komen”) aan de slag wilt, kun je leerlingen uitdagen om op elkaar te reageren en door te vragen naar de visie van de ander zonder dat jij je als leerkracht in het gesprek mengt. Dan werk je met leerlingen niet alleen aan tekstbegrip, maar werk je samenhangend aan zowel tekstbegrip als mondelinge taalvaardigheid.