Filosofie in kinderboeken

Close Reading-lessenserie

De zomer nadert, een periode met ruimte om te mijmeren. Zulke momenten roepen vaak vragen op over onszelf, anderen en de wereld om ons heen: precies waarmee de filosofie zich bezighoudt. Daarom zetten we in deze editie van Boek van de maand recent verschenen boeken centraal die uitnodigen tot filosofische gesprekken.

Kinderboeken en filosofie passen goed bij elkaar omdat ze allebei grote vragen stellen over het leven, vaak op een eenvoudige en beeldende manier. Verhalen voor kinderen maken thema’s als identiteit, verbondenheid en betekenis toegankelijk, zonder dat er één juist antwoord is. Ze kunnen kinderen prikkelen om zelf na te denken, te interpreteren en vragen te blijven stellen.

Per recent verschenen boek geven we suggesties voor eind- en leesdoelen en/of verwerkingsvormen die passen bij de onderbouw, middenbouw of bovenbouw.

Wonder (onderbouw)

Na twee jaar heeft schrijver Mark Janssen begin 2026 weer een eigen prentenboek uitgebracht: Wonder laat je nadenken over hoe je bent gemaakt, over diversiteit en wat nu eigenlijk een wonder is. De prachtige illustraties zitten vol details waardoor je steeds nieuwe dingen ontdekt. Dit boek is geschikt voor de onderbouw.

Wanneer de ik-persoon aangeeft het een beetje saai te vinden hoe de Grote Kunstenaar de mens heeft bedacht en denkt het beter te kunnen, verandert de wereld langzaam in een plek vol kleur, verrassingen en vreemde wezens. Maar hoe meer er verandert, hoe moeilijker het wordt om de ontwerpen onder controle te houden. Als de kleine kunstenaar om hulp roept, grijpt de Grote Kunstenaar in. Ze komen tot de conclusie dat het ontwerp van de mens, met aanpassingen, een meesterwerk is. Dit boek kan aansluiten bij thema’s als ‘verwondering en fantasie’, ‘wie ben ik?’ en ‘kunst en verbeelding’.

Einddoelen:

• Leerlingen kunnen vertellen waarom het boek Wonder heet en wat in het boek een wonder kan zijn.
• Leerlingen geven hun mening over artistieke vrijheid en fantasie in kunst.

Dit fantasierijke prentenboek kent een klassieke opbouw: de ik-persoon denkt dat de mens er ook heel anders uit kan zien en laat door het dansen van zijn penseel het uiterlijk steeds veranderen. Tót de kunstwerken zichzelf gaan schilderen. Om deze opbouw zichtbaar te maken, kun je in sessie 1 met de kinderen platen verdelen in begin, midden en einde. Zo zien ze de opbouw van het verhaal goed en kunnen ze het verhaal navertellen. Door hiermee te starten, kun je in sessie 2 meer naar details in de tekst en platen kijken. Zo kun je de leerlingen bevragen wat er steeds verandert in de kunstwerken. Bespreek samen waarom het uiteindelijk allemaal weer terug moet zoals het was, naar ‘gewoon normaal’. In de derde sessie kun je de titel Wonder bespreken. Waarom zou het boek zo heten en wat vinden de ik-persoon en de Grote Kunstenaar een wonder? Zijn de leerlingen het daarmee eens? Met deze vragen kunnen leerlingen samen filosoferen over een wonder of gewoon zijn. Is dat saai of juist heel prettig? Wat vinden leerlingen wel en niet wonderlijk aan zichzelf of zouden ze juist willen veranderen?

Tip 1: het dansende penseel dat zich niet aan regels hoeft te houden, is een mooie kans om leerlingen ook portretten te laten maken zonder conventies. Wel kun je samen met de leerlingen een paar criteria afspreken over wat er in ieder geval op het portret te zien moet zijn. Na afloop kun je samen naar de gemaakte kunstwerken kijken: waar zie je de criteria terug, welke spreekt je het meest aan en waarom?

Tip 2: zet je dit prentenboek in de middenbouw in, dan kan het boek dienen als opstap naar het bekijken van diverse kunstenaars die zich niet aan traditionele kunstconventies houden en hielden. Je zoomt dan in op de opmerking “Kleur, vorm, uitdrukking…alles stroomt!” van de ik-persoon en vraagt wat daarmee bedoeld kan worden en waar ze dat terugzien, zowel in het prentenboek als in het werk van andere kunstenaars.

Mensje (middenbouw)

Mensje van schrijver Paul Verrept is een filosofisch prentenboek over Mensje, een meisje dat begint na te denken over haar bestaan. Alles was goed, tot Mensje zich voor het eerst afvraagt waar ze vandaan komt en hoe het kan dat ze ineens bestond. Die gedachten laten haar niet meer los, daarom besluit ze op pad te gaan naar vroeger om antwoorden te zoeken. Tijdens haar tocht reist Mensje door verschillende landschappen en onderweg ontmoet ze personen die haar laten nadenken over het leven, eenzaamheid en verbondenheid. Hoewel ze alleen vertrekt, ontdekt ze langzaam dat ze niet helemaal alleen is. Haar reis wordt niet alleen een zoektocht naar haar oorsprong, maar ook naar begrip, troost en het gevoel van thuiskomen. Het boek biedt veel ruimte voor interpretatie en filosofische gesprekken.

Het prentenboek wordt aangeraden vanaf ongeveer vijf jaar, maar biedt meer kansen om de diepere lagen van het verhaal te ontrafelen als je het in de midden- of bovenbouw inzet. Onze lessuggesties zijn voor de middenbouw geschreven. En let wel: het boek biedt ook ons als volwassenen nog de kans om even te verstillen en te mijmeren over waar je vandaan komt, waar je nu bent en met wie je altijd verbonden bent en blijft.

Einddoelen:

• Leerlingen kunnen uitleggen waarom Mensje zich anders voelt wanneer ze na haar reis thuiskomt.
• Leerlingen zien in dat de reis van Mensje niet alleen echt is, maar ook symbolisch is bedoeld.

Om een eerste reactie te kunnen geven op het boek en op wat de tekst zegt, kun je de leerlingen in sessie 1 vragen wie er in het verhaal voorkomen en op welke plekken het verhaal zich afspeelt. Als je dit op het bord uittekent en -schrijft, zien de leerlingen dat het verhaal eigenlijk een cirkelbeweging maakt. Waar Mensje begint, eindigt ze ook weer. In de tweede sessie kun je meer naar details vragen in de tekst. Bespreek bijvoorbeeld waarom Mensje eigenlijk terug wil reizen in de tijd, waarom personages zeggen dat ze het verleden achter zich hebben gelaten en wie de personen kunnen zijn op wie Mensje zo lijkt. In de derde sessie kun je leerlingen laten achterhalen welke invloed de personages en omgeving tijdens haar reis, voor invloed hebben op het gevoel van Mensje. Hiermee kunnen ze antwoord geven op de vraag waarom Mensje zich anders voelt als ze na haar reis thuiskomt. En of deze reis echt plaats heeft kunnen vinden of waar hij symbool voor kan staan.

Tip 1: als je dit boek in de bovenbouw inzet, kun je met leerlingen verborgen betekenissen en symboliek in het verhaal opzoeken. Denk aan: de reis, eenzaamheid en het zoeken naar identiteit.

Tip 2: er zijn meerdere boeken en gedichten geschreven over tijd en terug- of vooruitkijken. In dit boek kijkt iemand liever naar later en een ander personage geeft aan niet meer terug te kijken. Dit zijn mooie aanknopingspunten om met de leerlingen in gesprek te gaan over hoe zij kijken naar tijd. Wat vinden zij van terugkijken naar leuke en minder leuke gebeurtenissen? En leven zij in het nu of zijn ze vooral bezig met later?

Ik ben grappig maar nu even niet (bovenbouw)

Voor de Maand van de Filosofie 2026 met het thema ‘Ken onszelve’ schreef Edward van de Vendel Ik ben grappig maar nu even niet. Een prachtig boek, dat geschikt is voor de bovenbouw en filosofische vragen rondom vluchten, opvang, communicatie, verwachtingen en relaties met zich meedraagt.

De hoofdpersoon Ebbe vertelt het verhaal in de vorm van een werkstuk dat hij over zichzelf schrijft, met als onderwerp ‘wie ben ik?’. Hierin kijkt Ebbe terug naar toen hij negen was en een Oekraïense moeder en haar zoon Mikolai bij hem en zijn moeder in huis kwamen wonen. Ebbe beschrijft zijn goede klik met Mikolai: ze lachen samen, gamen en delen dezelfde humor. Maar als Ebbe in groep 8 zit en de spanning tussen de volwassenen in huis toeneemt, verandert ook de sfeer tussen de kinderen. Mikolai trekt zich steeds meer terug en wordt stiller, waardoor Ebbe hem moeilijker bereikt. Hun eerdere vanzelfsprekende vriendschap maakt langzaam plaats voor afstand. Ebbe begrijpt niet goed wat er gebeurt en wil de stilte in huis doorbreken.

Einddoel:

• Leerlingen denken na over de vraag of je identiteit vaststaat of vooral gevormd wordt door de omstandigheden waarin je leeft.

In sessie 1 is het belangrijk dat leerlingen kunnen vertellen wat er op drie belangrijke sleutelmomenten gebeurt, namelijk als Mikolai met zijn moeder net in huis komt wonen, als ze al langer samenwonen en na het plan van Ebbe. Zo zien ze de ontwikkeling van de relaties tussen de personages en hoe dat hun handelen naar elkaar verandert. In de tweede sessie kun je de emoties tussen de personages bespreken. Alhoewel dit meestal in de derde sessie terugkomt, past het bij dit boek goed om dit naar voren te halen, zodat je in sessie 3 dieper kunt duiken in de keuzes van de auteur en de keuzes van de personages. Door de emoties te bespreken, valt op dat stilte ook een grote rol speelt in dit boek. Kunnen leerlingen uitleggen welke rol de stilte in huis heeft?

Dit boek leent zich goed als samenleesboek. Je kunt het ook in zijn geheel gebruiken voor sessie 1 en 2, door per belangrijke gebeurtenis in het verhaal vragen te stellen. Vraag de leerlingen bijvoorbeeld om per sleutelmoment zowel de gebeurtenis als de bijbehorende emoties te beschrijven.

In de laatste sessie kun je met de leerlingen kijken naar hoe de schrijver humor en verdriet naast elkaar laat bestaan en welk effect dat heeft. Deze sessie biedt ook de kans om de grote vraag uit het einddoel te bespreken: in hoeverre staat je identiteit vast of wordt deze gevormd door de omstandigheden waarin je leeft?