Kansen voor verdere ontwikkeling

Nieuwkomers en NT2-leerlingen brengen een schat aan talen, ervaringen en kennis mee de klas in. Maar hoe lukt het deze leerlingen om zich te uiten in het Nederlands? Dit vraagt om bewuste keuzes in de les. Denk aan een doordacht taalaanbod, ruimte voor de thuistaal en de juiste taalsteun op het juiste moment. Zo ondersteun je niet alleen hun taalontwikkeling, maar ook het begrip van de daadwerkelijke lesinhoud. Onderwijsadviseur Lucca Visser deelt zes direct toepasbare tips waarmee je nieuwkomers- en NT2-leerlingen helpt om actief mee te doen en hun woordenschat te vergroten.

1. Herhaal belangrijke vak- en schooltaalwoorden uit je thema

Herhaling is de kracht bij het vergroten van de woordenschat van nieuwkomers en NT2-leerlingen. Wat zijn belangrijke woorden uit een thema? Zorg dat je met name vak- en schooltaalwoorden (CAT) laat terugkomen, ook buiten de les. Woorden uit de dagelijkse algemene taal (DAT) maken leerlingen zich vanzelf eigen naarmate ze langer op school zitten. Meer over CAT en DAT lees je in dit interview.

Een effectieve manier is het inzetten van consolideeroefeningen, zoals de oefening Wie of wat ben ik. Deze kun je in groepjes van drie of vier leerlingen oefenen. Het werkt als volgt:

1. Eén leerling krijgt een woord uit het thema toegewezen, bijvoorbeeld: zoogdier, amfibie, insect.
2. De leerling stelt vragen om te achterhalen welk woord hij of zij heeft, zoals:
   • Heeft deze diersoort een vacht?
   • Kan deze diersoort vliegen?
   • Geeft deze diersoort melk aan de jongen?

Oefen deze vraagzinnen eerst in de klas en schrijf ze op het bord zodat de leerlingen kunnen aflezen.

3. De andere leerlingen antwoorden met ja, nee of soms, maar geven geen hulp. De ene leerling oefent zo met woordbetekenissen, terwijl de andere leerlingen actief luisteren.

Als leraar observeer je tijdens de oefening met welke woorden de leerlingen nog moeite hebben. Deze woorden kun je vervolgens extra herhalen.

2. Laat leerlingen zelf een woord, zin of alinea vertalen naar hun thuistaal

Meertalige leerlingen kunnen zelf goed aangeven of ze een tekst, woord, zin of alinea begrijpen of nog niet. Er zijn verschillende vertaalmogelijkheden. Zorg voor een tablet of device waarbij leerlingen zelf de vertaalfunctie kunnen gebruiken, bijvoorbeeld door het maken van een foto. Zo houden ze eigenaarschap. Laat leerlingen die niet in hun thuistaal kunnen lezen, of onderbouwleerlingen die nog niet kunnen lezen, een vertaalapp inzetten met voorleesfunctie.

Voor jou als leraar kost dit weinig voorbereidingstijd. Bovendien is het voor leerlingen een tijdelijke ondersteuning om de Nederlandse betekenis snel te begrijpen en verder te kunnen met de les. Het gaat erom dat leerlingen door het vertalen beter meekomen met de les. Het is niet erg als je de vertaling niet begrijpt of kunt controleren. Denk maar aan een menukaart in Frankrijk waarbij je sommige Franse woorden wel kent, maar een aantal ingrediënten niet. Ook wij zoeken het dan zelf op om vervolgens weer verder te kunnen met het doen van een bestelling.

Overigens vinden leerlingen het over het algemeen prettig als je interesse toont in hun thuistaal. Je werkt dus direct aan het verder opbouwen van de leraar-leerlingrelatie als je vraagt hoe iets in de eigen taal heet en je het probeert uit te spreken.

3. Geef leerlingen de tekst uit de les vooraf mee naar huis

Als je een nieuw onderwerp introduceert dat veel eisen stelt aan de bijbehorende taal en aan de kennis van de concepten, kan dit leerlingen cognitief overbelasten. Hierdoor geven ze mogelijk weinig of minder input tijdens de les. Dit is te voorkomen door vóór de les een tekst mee naar huis te geven, bijvoorbeeld van wereldoriëntatie of tekstbegrip. De leerlingen kunnen deze dan zelf of samen met hun ouders vertalen of erover in gesprek gaan.

Is de tekst te lang om thuis volledig te vertalen? Zorg dan dat jij de vijf belangrijkste kernwoorden, zinnen of stukjes van een alinea hebt onderstreept. Daar gaan zij mee aan de slag. Laat de leerlingen ook aantekeningen maken in hun eigen taal, zodat ze hier tijdens jouw les profijt van hebben.

Leerlingen activeren op deze manier in de thuistaal al hun kennis en kunnen de betekenis van belangrijke woorden in het Nederlands achterhalen. Zo begrijpen ze de tekst tijdens jouw les beter. Heb je meerdere leerlingen in de klas die dezelfde taal spreken? Laat hen dan voor de les onderling de thuis opgedane kennis uitwisselen.

4. Waardeer de talenschat in jouw klas

Maak zichtbaar welke talen de leerlingen in jouw klas spreken. Dit kan op allerlei manieren. In deze tip lichten we uit hoe je een wereldkaart kunt inzetten.

Herkomst in beeld – Laat leerlingen aangeven uit welk land zij of hun familie komen. Vraag daarbij: wat weten zij over dat land? Welke talen worden daar gesproken? Kunnen ze een paar woorden of zinnen in die taal delen of opschrijven? Verhalen van nieuwkomers over hun thuisland kunnen een verrijking zijn voor andere leerlingen en voor jezelf.

Visuele verbinding – Plaats de wereldkaart op een zichtbare plek en verbind ieder land met een touwtje naar jullie schoollocatie in Nederland. Je kunt hier ook vlaggen voor gebruiken.

Vergelijken en ontdekken – Bespreek samen de overeenkomsten en verschillen tussen de landen, welke talen er in de klas aanwezig zijn en welke talen leerlingen nu gebruiken, thuis en op school.

Een blijvende plek – Hang de kaart op als zichtbaar symbool van meertaligheid en verbondenheid.

5. Zet de taalproductie van leerlingen centraal tijdens rijke gesprekken

Voor nieuwkomers en NT2-leerlingen sluit de Nederlandse taalvaardigheid niet altijd aan bij hun denkniveau. Juist daarom is het belangrijk om de mondelinge taalontwikkeling te stimuleren met rijke gesprekken waarin taal en denken centraal staan. In zulke gesprekken gaat het niet om het juiste antwoord, maar om samen redeneren, verwoorden en betekenis geven.

Door een aansprekend onderwerp in te brengen uit de leefwereld van leerlingen, bijvoorbeeld een prentenboek, actualiteit of afbeelding, ontstaat ruimte voor taalproductie op een hoger denkniveau. Het nodigt uit tot denken, praten en het delen van ideeën.

In deze intentionele gesprekken wordt taal niet alleen geoefend, maar ook echt gebruikt als middel om te denken en samen kennis op te bouwen. Het doel is dat alle leerlingen actief kunnen meedoen, ook als hun Nederlandse woordenschat nog beperkt is. Jij als leraar ondersteunt dit proces door taal aan te bieden, feedback te geven en leerlingen te helpen hun gedachten in woorden te vangen, zonder de focus te leggen op fouten.

Leerlingen mogen alle vormen van communicatie inzetten: gebaren, visuele ondersteuning, beelden en juist ook hun thuistaal. Dit maakt de inhoud van het gesprek voor iedereen toegankelijk en betekenisvol. Door open vragen en denkstimulerende interactie ontstaat ruimte voor eigen inbreng en verdieping. Rijke gesprekken versterken zo niet alleen de taalontwikkeling, maar ook denkvaardigheden, sociale interactie en het zelfvertrouwen van nieuwkomers in het basisonderwijs.

6. Gebruik klankgebaren bij het aanleren van letters

Het onderwijs in klanken is de basis voor het correct leren uitspreken en lezen van het Nederlands. Leerlingen moeten de klanken eerst goed leren onderscheiden om verwarring te voorkomen, bijvoorbeeld bij de woorden bot en boot. Voor nieuwkomers en NT2-leerlingen is dit extra belangrijk. In hun thuistaal is vaak sprake van andere klanken en soms een ander schrift, waardoor Nederlandse klanken en letters niet vanzelfsprekend zijn.

Talen kunnen dezelfde klank gebruiken, maar deze met andere letters of lettercombinaties noteren, denk aan de klank ie in woorden zoals baby of merci. Leerlingen die al geletterd zijn in hun eigen taal beschikken over fonemisch bewustzijn, maar moeten nog wel leren welke klanken het Nederlands heeft en hoe die worden weergegeven met letters. Het aanbieden van klankonderwijs blijft daarom van belang voor de meeste leerlingen die Nederlands gaan leren, ongeacht hun leeftijd.

Klankgebaren bieden een krachtige ondersteuning bij het aanbieden van klanken en letters. Leerlingen leren dan niet alleen de klank en het teken van een letter, maar ook een bijbehorend klankgebaar dat past bij de vorm van de letter en de uitspraak van de klank. Bijvoorbeeld door de s te maken met een slingerende beweging van de vinger of een openende hand bij een plofklank zoals de b. Klanken en letters worden hierdoor herkenbaarder en makkelijker te onthouden en uit te spreken.

Bij het inzetten van klankgebaren is het volgende belangrijk:

• Sta als leraar frontaal tegenover je leerlingen en bied de gebaren in spiegelbeeld aan. Zo kunnen zij de juiste beweging overnemen.
• Laat leerlingen het klankgebaar maken met hun linkerhand, zodat ze later bij het schrijven kunnen afkijken. Gebruik zelf je rechterhand als model. Tweetekenklanken en lange klanken beeld je uit met beide handen.
• Gebruik altijd de klanknaam in plaats van de alfabetnaam, dus sss in plaats van es en mmm in plaats van em.

Deze tips van Lucca zijn eerder gedeeld via de socials en in dit artikel overzichtelijk gebundeld.