Sturen op begrip: effectief leesonderwijs in Nederland
Actief lezen is cruciaal voor begrijpend lezen. Een kwart van de 15-jarigen heeft moeite met basaal tekstbegrip. Effectief leesonderwijs vraagt om actieve lezers, goede instructie en sterke leraren.
‘Leer leerlingen om teksten actief te lezen’
Een kwart van de 15-jarigen heeft problemen met basaal leesbegrip. Wat is er nodig om de leesvaardigheid van Nederlandse leerlingen te verbeteren? Dat was de onderzoeksvraag in het rapport van de Universiteit Leiden dat de commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCW) in ontvangst nam. Een greep uit de resultaten.
De afname in leesvaardigheid is een zorgelijke ontwikkeling. De voornaamste oorzaak voor deze afname is dat veel Nederlandse leerlingen moeite hebben met het begrijpen van teksten, het dieper tekstbegrip. Leerlingen hebben hier meer begeleiding bij nodig. Maar wat is er concreet nodig om deze leesvaardigheid te verbeteren?
Paul van den Broek
Paul van den Broek is emeritus hoogleraar pedagogische en onderwijswetenschappen aan de Universiteit Leiden. Hij is als een van de onderzoekers betrokken bij dit project. Expertis werkt nauw samen met Van den Broek op het gebied van taal/leesonderwijs.
Om te komen tot dieper tekstbegrip is het belangrijk dat je reflecteert op wat je leest, dat je wat je leest kunt integreren met je eigen kennis en beleving, en dat je teksten kunt evalueren.
De rode draad
Er is veel onderzoek gedaan naar manieren om effectief begrijpend leesonderwijs te geven. Het merendeel van de methoden en methodieken blijkt effectief te zijn, waaronder ook Close Reading. Als we kijken naar de verschillende effectieve benaderingen concluderen de onderzoekers een belangrijke rode draad: de leerlingen worden bij de effectieve leesmethoden geleerd om actief met teksten om te gaan en zo betekenis te construeren uit een tekst. Leerlingen leren aandachtig te letten op wat ze lezen, systematisch na te denken over de tekst die ze lezen en actief op zoek te gaan naar verbanden die gelegd kunnen worden. Tevens wordt de nadruk gelegd op het doelgericht toepassen van begripsstrategieën. Ook het ontwikkelen van ondersteunende kennis zoals het uitbreiden van de woordenschat en het uitbreiden van achtergrondkennis zijn belangrijke effectieve elementen. Een ander belangrijk element is de aandacht voor instructie op tekststructuren en het belang van variatie van teksten en samenhang binnen een tekst.
De onderzoekers geven het advies om het lezen in een bredere context te plaatsen en lezen en schrijven waar mogelijk te verbinden. Naast deze elementen om te komen tot dieper tekstbegrip is een goede instructie van essentieel belang: hardop denkend voordoen, begeleide inoefening en gerichte feedback bij de zelfstandige inoefening zijn hierbij sleutelwoorden.
Leerlingen worden bij de effectieve leesmethoden geleerd om actief met teksten om te gaan en zo betekenis te construeren uit een tekst.
Voorwaarden voor effectief leesonderwijs
Een belangrijke voorwaarde voor effectief begrijpend leesonderwijs is de kennis en kunde van de leraar voor de klas. De leraar moet kennis over de effectieve elementen en de vaardigheden hebben om deze elementen met elkaar te combineren tot doelgerichte lessen. De leraar dient niet alleen de rol van uitvoerder, maar ook de rol van regisseur van het leesonderwijs te nemen. De leerdoelen (zoals geformuleerd in nationale toetsen) dienen dieper tekstbegrip dan ook expliciet als kerndoel te omvatten. Steun van de schoolleiding en collega’s hierin is essentieel. De schoolleiding speelt op haar beurt een grote invloed door lezen met diep begrip op te nemen in haar visie voor het leesonderwijs.
Wetenschappelijke kennis slechts mondjesmaat in het onderwijs terecht – en dan specifiek bij de leraar voor de klas. Opleiding en nascholing speelt een belangrijke rol in het overbrengen van deze kennis en inzichten.
Naast de situatie op school, heeft de thuissituatie van de leerlingen, en dan met name de geletterdheid en de kwaliteit van talige interactie thuis, een grote invloed op de taal- en begripsontwikkeling.
Handelingsperspectieven
De conclusies uit het rapport bieden een aantal handelingsperspectieven. Een greep uit deze handelingsperspectieven leest u hieronder:
- De leraar
De leraar is regisseur en zou over voldoende kennis moeten beschikken over de elementen van effectief leesonderwijs. Hij/zij maakt gebruik van de elementen van effectief leesonderwijs om dieper tekstbegrip te stimuleren. De leraar combineert deze elementen, didactische werkvormen en leermiddelen doelbewust. Daarnaast is het een belangrijke taak voor de leraar om steeds uitdagende en betekenisvolle teksten te kiezen.
- Leraren van zaakvakken
Het belang van lezen met begrip is ook in de zaakvakken van groot belang voor het leren van inhoudelijke kennis. Werk daarom samen met collega’s die het vak Nederlands geven (VO) of integreer de inhoud met de leesles (PO).
- Schoolleiding
De schoolleiding speelt een belangrijke rol in het ontwerpen van een schoolbrede visie over hoe goed leesonderwijs eruit moet zien. Deze visie dient breed gedeeld te worden in het schoolteam, waarna collega’s gefaciliteerd en gestimuleerd dienen te worden om zelf eigenaar te worden van hun leeslessen en keuzes te durven maken. Faciliteer als schoolleider daarnaast het samen voorbereiden van lessen.
Close Reading
Verdiepende manier van begrijpend lezen
Ontdek hoe Close Reading leesplezier én dieper tekstbegrip creëert. Klik verder en leer hoe jij dit in jouw klas of school kunt inzetten.
Onze adviseurs staan voor je klaar
De kennis uit dit rapport ligt aan de basis van de dienstverlening van Expertis. We vertalen de wetenschap naar de dagelijkse praktijk bij jou op school. Benieuwd hoe we samen met jou het (begrijpend) leesonderwijs naar een hoger niveau kunnen tillen? Neem contact op met onze onderwijsadviseur.
Karin Versloot
Lees het hele rapport
Academie
Professionaliseren begint bij Expertis. Inzichten vanuit de wetenschap vertalen we naar de dagelijkse praktijk. Bekijk hier ons aanbod aan opleidingen, leergangen, masterclasses en congressen binnen het thema Taal/lezen.
Lerend netwerk: Technisch lezen en spellen in groep 3
Leergang schrijfonderwijs
Leergang Close Reading
Meer kennis over dit thema
Verrijk je kennis over Taal/lezen met onderstaande artikelen, downloads, video’s en meer. Zo versterk je het onderwijs binnen jouw school of scholen!
De nieuwe generatie kerndoelen: samenhang in taalonderwijs
De nieuwe kerndoelen Nederlands brengen meer samenhang in het taalonderwijs. Marieke van Logchem en Margreet Mulder laten zien hoe dit taal betekenisvoller maakt voor leerlingen.
Koos Meindert
Boek van de maand maart 2024: Koos Meinderts’ Zebedeus en het ganzenbord van Wisse laat leerlingen nadenken over vrijheid, keuzes en geluk. Een poëtisch verhaal vol diepgang, perfect voor Close Reading.
Het versterken van het begrijpend lezen door Close Reading
Dr. Kees Vernooy en Dr. Dortie Mijs laten zien hoe Close Reading leerlingen helpt complexe teksten echt te begrijpen en bespreken de kernelementen van deze effectieve aanpak.
Meer over Taal/lezen
Vanuit de wetenschap weten we wat ertoe doet bij het vormen van goed taal- en leesbeleid. Van technisch lezen tot Close Reading en van het vormgeven van goed taal- en leesbeleid tot geïntegreerd taal-/leesonderwijs.
Boek van de maand
Close Reading
Bekijk hier alle edities van het ‘Boek van de maand’: een verzameling Close Reading lessenseries én boekentips!
