Aanbevelingen voor kwaliteitszorg in het vo

Als school en als schoolleider wil je dagelijks werk maken van kwalitatief goed onderwijs. Kwaliteitszorg is het proces waarbij een onderwijsorganisatie systematisch zicht krijgt op de eigen kwaliteit en gericht werkt aan borging en verbetering. Maar een school voor voortgezet onderwijs is een complexe organisatie waarin alles met elkaar samenhangt. Hoe bepaal je dan de focus? In dit artikel beschrijven Koen Groenleer en Jolanda KleinJan waar je kunt beginnen en houden zij een pleidooi voor een proactieve aanpak.

Door: Koen Groenleer en Jolanda KleinJan

Tegenvallende resultaten zijn voor scholen vaak aanleiding om te kijken naar de kwaliteitszorg. De aanpak richt zich dan op het ‘papierwerk’, de analyses. Maar wat merkt de leerling hiervan in de klas? Kwaliteitszorg in het onderwijs begint daar, midden in de dagelijkse praktijk. Bij goed lesgeven, dus.

Zorgen over kwaliteit

De Inspectie van het Onderwijs signaleerde in het voorjaar van 2025 dat bij 11% van de vo-scholen de kwaliteitszorg tekortschiet (Inspectie van het Onderwijs, 2025). Hierbij wordt geconstateerd dat de kwaliteitsborging, oftewel het rondmaken van de kwaliteitszorgcyclus, vaak onvoldoende is. In het rapport van de Inspectie springt daarnaast in het oog dat 47% van de scholen voor voortgezet onderwijs een herstelopdracht kreeg voor de standaard Pedagogisch Didactisch Handelen (OP3). Op bijna de helft van de scholen zal de kwaliteitszorg zich moeten richten op het primaire proces, een goede les.

De zorg over de kwaliteit van het voortgezet onderwijs is niet iets van de laatste tijd, maar al veel langer aan de orde. De Inspectie ziet grote verschillen tussen scholen onderling en tussen individuele leraren binnen een school. De kwaliteit van de les is persoonsafhankelijk en zelfs plaatsafhankelijk (Inspectie van het Onderwijs, 2023). De Inspectie stelt vast dat er een positief verband is tussen de oordelen over de kwaliteitszorg en die over het onderwijsproces (waaronder pedagogisch-didactisch handelen) (Inspectie van het Onderwijs, 2025): scholen die goed scoren op de standaard OP3, scoren gemiddeld beter op de standaard SKA (kwaliteitszorg). Het lijkt dus inderdaad zinvol om binnen de kwaliteitszorg de focus te leggen op de kwaliteit van de les en de leraar, want dat komt de leerling ten goede.

Een goed begin

Zorg dragen voor kwaliteit kan op verschillende manieren. Veel scholen evalueren en analyseren bijvoorbeeld regelmatig hun onderwijsresultaten, maar zo’n evaluatie is achteraf en daarmee reactief. Als onderwijsresultaten tegenvallen is het eigenlijk al te laat: de leerling heeft dan immers niet geleerd wat de bedoeling was. Een ander aspect van kwaliteitszorg is het op orde houden van een cyclus van beleidsplannen, maar ook dat is maar het halve werk. Het gevaar bestaat dat de onderwijskwaliteit op papier in orde is, maar niet is terug te zien in de dagelijkse praktijk. Op een goede manier de onderwijsresultaten evalueren en prachtige beleidsplannen schrijven helpen de leerling niet verder.

Leg de focus op de kwaliteit van de les en maak daar een gezamenlijke verantwoordelijkheid van

Om het onderwijs te versterken, is het zaak cruciale aspecten van onderwijskwaliteit actief te monitoren en actie te ondernemen op het moment dat gestelde doelen niet worden behaald (Marzano et al., 2015). Als meest cruciale aspecten van kwalitatief hoogstaande scholen benoemen Marzano et al. (2015) een veilige en samenwerkende cultuur (de basis voor alle andere aspecten) en hoogwaardig onderwijs in elke klas. Deze twee cruciale aspecten vormen samen het startpunt van kwaliteitszorg. Oftewel: leg de focus op de kwaliteit van de les en maak daar een gezamenlijke verantwoordelijkheid van.

Hoe dan?

In de onderzoeken rondom collective teacher efficacy zien we dat goed lesgeven draait om samenwerking (Donohoo et al., 2018). Collective teacher efficacy is de collectieve overtuiging van leraren in hun vermogen om het leren van leerlingen positief te beïnvloeden. Volgens Hattie (2015) is het zelfs nummer één van de meest effectieve interventies binnen het onderwijs. Hij noemt het een ‘collaborative conversation based on evidence’. Een team dat ervan overtuigd is dat het eigen handelen ertoe doet en direct van invloed is op het leren van leerlingen, bereikt ook echt meer bij leerlingen.

Samenwerken aan leskwaliteit begint ermee dat op school duidelijk is wat verstaan wordt onder goed lesgeven. Ontwikkel als schoolleider samen met het team een visie op goed lesgeven. Als die visie duidelijk is, kan een cyclisch proces op gang komen waarbij je als team doelen opstelt en gezamenlijk evalueert hoe je de leskwaliteit kunt verbeteren. De individuele leraar trekt vervolgens conclusies over het eigen niveau van lesgeven. En bepaalt hoe het verschil tussen wat beoogd en gerealiseerd wordt te overbruggen is. Het is van belang het proces van het verzamelen, evalueren en analyseren van data over de leskwaliteit zorgvuldig te doorlopen (Bijlsma, 2024). Op basis van de uitkomst ervan kan het team onderbouwde beslissingen nemen die de eigen lespraktijk zullen verbeteren. Gaandeweg ontstaat er, door cyclisch te evalueren, bij leraren een gedeelde mentale voorstelling over wat goed lesgeven is.

Als team stel je doelen op en als leraar trek je vervolgens conclusies over het eigen lesgeven

Behulpzaam bij het verbeteren van leskwaliteit is ook de werkwijze van een professionele leergemeenschap, waarbij teams van leraren voortdurend reflecteren op en in dialoog zijn over de eigen kwaliteit aan de hand van vier essentiële vragen (DuFour, 2016).

Reflectievragen leskwaliteit
Wat willen we dat leerlingen kennen en kunnen?
Hoe weten we of elke leerling dat kent en kan?
Wat doen we als bij sommige leerlingen het leren niet lukt?
Wat doen we als bij sommige leerlingen het leren al gelukt is?

Deze reflectievragen aan de hand waarvan samenwerkende teams van leraren kunnen nadenken over de kwaliteit van de les, zijn heel goed in te zetten om in de school een bredere dialoog over de onderwijskwaliteit op gang te brengen. Wij hebben de vier vragen met behulp van de cyclus voor onderzoeksmatig werken (Godfrey & Brown, 2019) vertaald naar vragen om in de school het gesprek over aan te gaan.

Reflectievragen onderwijskwaliteit
Wat vinden we goed?
Hoe goed vinden wij onszelf dan?
Waar moeten en willen we beter in worden?
Hoe gaan we dat doen?
Hoe weten we of het gelukt is?
Hoe houden we in stand wat werkt?

Van samen reflecteren op de kwaliteit van de les naar samen reflecteren op de kwaliteit van het onderwijs: dat is wat een systeem van kwaliteitszorg beoogt.

Plek van verbinding

De basis van onderwijskwaliteit is een professionele schoolcultuur waarin het gedrag van de betrokkenen leidt tot de doelen van de school en toename van welbevinden (Galenkamp & Schut, 2024). Als van een dergelijke cultuur geen sprake is, heeft een schoolleider tegelijkertijd een sturende en steunende rol te vervullen. Sturend door gewenst gedrag te stimuleren en ongewenst gedrag te begrenzen, steunend door samen te werken aan de gestelde doelen. Kwaliteitszorg ‘op papier’ geregeld hebben is goed en belangrijk, maar kan niet zonder de voortdurende onderlinge dialoog tussen de mensen in en rondom de school, zonder het culturele aspect van onderwijskwaliteit.

De ‘plek der moeite’ (Wierdsma, 2023) bevindt zich op het grensvlak tussen de papieren omgeving waar de kwaliteitszorg (goed) beschreven en gedocumenteerd is (de structuurkant) en de menselijke omgeving waar een gezamenlijke verantwoordelijkheid gecreëerd is (de cultuurkant) (DuFour, 2024). Door de juiste dialoog te voeren in de school werk je aan een goede wisselwerking tussen structuur en cultuur. Er moet een gezamenlijk besef komen dat je niet in je eentje goed kunt zijn. Door de dialoog aan te gaan en op die manier samen te reflecteren op de onderwijskwaliteit, wordt de plek der moeite een plek van verbinding.